Prvi mehanički sat, delo srpskog monaha Lazara

Prvi mehanički sat, delo srpskog monaha Lazara

Prvi javni mehanički sat napravio je srpski monah Lazar Svetogorac 1404. godine u Rusiji, što će reći, gotovo 200 godina pre nego što su švajcarski časovničari, danas poznati kao najbolji majstori u svetu, osnovali svoj esnaf (1601. godine). Od oko 1200 znamenitih časovničara Evrope, ovaj sluga Božiji se, hronološki gledano, nalazi između drugog i četvrtog mesta.

Lazarov mehanički časovnik na tornju Kneževog dvora u Moskvi, jedan od prvih 10 takvih satova u Evropi, merio je vreme punih 217 godina, kada je zamenjen novim, koji je ubrzo nestao u velikom požaru. Izrađen je po narudžbini Velikog kneza Vasilija Dmitrijeviča i tada je koštao koliko i velika bogataška kuća.

sat-veb4b-300x225Minijatura iz 15. veka na kojoj je predstavljen srbin Lazar kako pokazuje velikom Knezu Vasiliju Dimitrijeviću svoje delo časovnik koji je izgradio na kneževom dvoru u Kremlju

U to doba, kako piše u ruskim izvorima, Lazarev časovnik je bio pravo tehničko čudo. Kao što se može videti na jednoj minijaturi iz 16. veka, imao je tri tega: jedan za pokretanje kazaljki, drugi za otkucavanje časova i treći za otkucavanje njihovih četvrtina, što je bilo dodatno čudo za ono vreme, kada minuti u drugim sredinama nisu imali značaja. Naravno da se monah Lazar nije smeo usuditi da ode na noge Velikom knezu moskovskom a da pre toga nije izradio bar desetak, možda i više sličnih časovnika širom Balkana. Uostalom, i sa minijature se vidi da je bio sed i da nije mogao imati manje od 55, 60 godina. Moguće je i da ga je Velikom knezu moskovskom preporučio lično Despot Stefan Visoki – govori mašinski inženjer Želimir Stefanović, istraživač srpskog časomerja.
Iako Lazarev časovnik iz Moskve nije sačuvan, jedan sat koji najverovatnije potiče iz tog doba još uvek se može videti na Hilandaru. To je, bez sumnje, najstariji časovnik na Svetoj Gori i, uopšte, našim duhovnim prostorima. Prema rečima našeg sagovornika koji ga je pre nekoliko godina opravio, ovaj mehanizam još funkcioniše. Po konstrukciji (zapinjača – ustavljač) i kovačkoj tehnologiji blizak je dobu onog moskovskog iz 1404, s tom razlikom što mu je umesto „Lazarevog" foliota (mehanički oscilator – takter u vidu dvokrake poluge sa pomičnim utezima sa obe strane, za podešavanje tačnosti) ugrađeno klatno, koje, po svemu sudeći, potiče iz 17. veka.

- Pretpostavljam da je neko od monaha – čaovničara, kojima Hilandar, čini se, nikada nije oskudevao, svojevremeno osavremenio taj sat, ugrađujući mu umesto foliota kao oscilatora, klatno, a ostavljajući sve ostalo sa zapinjačom, koja je dominirala u ranija dva, tri veka. Upravo to je učinio i Kristijan Hajgens 1657, kada je zamenio foliot Galilejevim klatnom, što je bila prava revolucija u tačnosti merenja vremena. Stoga nije nemoguće da je i taj sat napravio Lazar Svetogorac – kaže Stefanović i podseća da je Džems Džerald Vitrou smatrao da je industrijsku revoluciju podstakao mehanički časovnik, a ne parna mašina.

sat-veb-kalis-225x300

Časovnik na Kalemegdanu

A o pažnje vrednoj tradiciji srpskog časomerja svedoči i brojčanik časovnika na zvoniku srpskog manastira Sveti Đorđe, udaljenog 40 kilometara južno od Temišvara, na kojem su časovi označeni ne rimskim ili arapskim, već staroslovenskim brojkama (Az, Vjedi, Glagol, Dobro, Jest...). Isto kao i na Lazarevom satu iz 1404! Manastir su sagradili Brankovići još 1485. godine, i, koliko je poznato, ovo je jedini sačuvani brojčanik te vrste iz pre – Hajgensovog doba.
Časovnik se, inače, pominje i u Hilandarskom tipiku, a kako je Sveti Sava završio ovaj spis 1199. godine, može se zaključiti da se njegovo otkucavanje čulo i koju deceniju ranije. Čak i pod pretpostavkom da nije reč o mehaničkom, već o časovniku na vodu, ovaj podatak ne gubi na senzacionalnosti, jer se prvi takav sat (sopstvene izrade) u Zapadnoj Evropi pojavio tek 1251. godine, dakle najmanje pola veka kasnije, ne računajući onaj koji su Karlu Velikom poklonili Arapi.

S tim u vezi, zanimljivo je i da je srpski istoričar i enciklopedista, Stanoje Stanojević, u svojim istraživanjima došao do podataka, iz turskih izvora, da su Osmanlije, ulazeći prvi put sa vojskom u Skoplje, zaticali časovnike na visokim gradskim kulama iz, kako su govorili, „neverničkih vremena". A da su naši preci itekako dobro znali koliko je sati, vidi se i po drvorezu Volfanga Resa iz 1521. koji prikazuje časovnik (najverovatnije domaće izrade) na jednoj od Despotovih kula Beogradske tvrđave, kao i sličnom bakrorezu iz Pećke patrijaršije.srbinside

Podeli ovu vest

16/10/2015 0 comment

Prvi novosadski festival zanatskog piva održaće se 17. oktobra u prigodno rustično-industrijskom prostoru Fabrike, a u organizaciji SKCNS, pivare RazBeerBriga i uz nesebičnu pomoć izvesnog pivskog portala pod imenom Svet piva. Na festival će stići trinaest izlagača iz celog regiona koji će doneti piva iz 15 pivara i upoznati nas sa čak 45 odličnih ...

01/02/2018 0 comment

Februar je čudan mesec. Kolebljiv i neodlučan. Možda zato što je najkraći. Mesec koji nagoveštava kraj mesojeđu, mesec karnevala,mesec ...

22/05/2018 0 comment

U 11.veku, u vreme carovanja Aleksija Komnina, iz likijskog grada Mira prenete su mošti Svetog Nikole u Bari. Ovaj događaj se u srpskom narodu ...

19/05/2018 0 comment

Slaveći istorijske pobede, ali i ljudske, intimne trijumfe često suviše male za stranice istorije, petnaesta Noć muzeja ove godine biće ...

12/05/2018 0 comment

U raz­li­či­tim kra­je­vi­ma i raz­li­či­tim vre­me­ni­ma, ogla­vlje je ima­lo ...

O Portalu

Portal koji promoviše Srbiju i njene vrednosti. Sve na jednom mestu, priča o Srbiji koju volimo, njenoj tradiciji, lepotama, ljudima i događajima.

Najnovije vesti

Newsletter

Budite u toku sa najnovijim vestima i informacijama na našem portalu!