Sve do 18. veka umetnički stilovi nisu ostavili značajnijeg traga na zanatstvo i zanatske proizvode, ne samo u Velikom Bečkereku, već i mnogo šire. Samo su pojedini njihovi elementi prhvatani i to najčešće u pojednostavljenoj i transformisanoj formi, tako da ih je često teško prepoznati i klasifikovati. Međutim, tokom 18. i 19. veka, jedan umetnički stil koji je u tom periodu cvetao u Evropi našao je pogodno tle i u zanatskim proizvodima. U pitanju je barok, umetnički stil koji karakteriše pokret, prebogata dekoracija i zaobljene forme.
Postojalo je nekoliko puteva kojim je barok dospeo na područje Banata. Prvi je preko barokizirane ukrajinske umetnosti. Iz tog razloga on nalazi pogodno tle u crkvenoj arhitekturi, ikonografiji, crkvenoj unutrašnjoj dekoraciji... Tek u drugoj polovini 18. veka se pojavljuje težnja ka neposrednijim ugledanjem na zapadnjačku umetnost. Barokizacija srpskog društva, čiji su glavni nosioci bili srpsko građanstvo i crkva, predstavlja period zapadnjačke orijentacije naše kulture.
Postojao je još jedan put kojim je barok (tj. uprošćen i naivno shvaćen dekorativni repertoar zapadnog baroka) stigao na ovo područje. Naime, reč je o kolonizacijama koje je vršila austrijska vojna uprava i o doseljenom stanovništvu koje je, pored svojih običaja donelo i određeno zanatsko umeće.
Dolazeći iz zemalja u kojoj je zanatska delatnost bila na daleko višem nivou, ove zanatlije su bile ne samo dobro prihvaćene u lokalnoj sredini, već su ovdašnje zanatlije učile od njih, prihvatale i preuzimale sve inovacije koje su one sa sobom donele.
Prilikom doseljavanja stanovništva i izgradnje naselja, elementi pojednostavljene verzije baroka najpre su se pojavili na društvenim i crkvenim zgradama. Tome je doprinela sama državna vlast koja, ne samo što je angažujući doseljene zanatlija propagirala barok, već je i materijalno pomagala izgradnju takvog objekta.
Privredni napredak koji je usledio u drugoj polovini 19. veka odrazio se na razvoj i izgled kuće. Kuće ovog perioda su znatno veće, građene od tvrdog materijala, pokrivene crepom. U početku su ovakve kuće imali imućniji ljudi : tgovci, zanatlije, niže plemstvo i bogati seljaci. Njihova izgradnja je bila skupa pa je ona predstavljala kako merilo imovnog stanja, tako i merilo kulture i civilizovanosti.
Na kućama iz ovog perioda vrlo često se sreću pojadnostavljeni elementi baroka koji su bili najprepoznatljiviji na samom zabatu kuće. Barokni zabat ima oblik kape – kible, ukrašen je valutama, meandrima, plastičnim gipsanim ukrasima u vidu svevidećeg oka, lukovima u obliku srca. Najizraženiji stilski ukras na fasadi je zabatni venac koji vizuelno odvaja zabat od zidnog platna.
Doseljene zanatlije, u prvom redu Mađari i Nemci, dali su svoj doprinos i kada je u pitanju unutrašnje uređenje kuće. U okrilju sveopšteg napretka stvorena je i težnja za boljim i udobnijim životom i komforom. Unutrašnjost prostorija se bogato dekoriše brokatom, somotom i damastom. Nameštaj se ukrašava okovima, inkrustacijama od dragocenih materijala. U dekoraciji je korišćena floralna ornementika- venci od cveća i voća kao i ukrasi u vidu trofeja ili muzičkih instrumenata.
Pojednini elementi uprošćenog i pojednostavljenog baroka su stigli, preko zanatlija, i do siromašnijih slojeva stanovništva. Reč je o bojenom nameštaju ( kreveti, škrinje, klupe, stolice, ormani) gde je upotreba boja u raznim nijansama omogućavala bogatije detaljisanje. Izradom bojenog nameštaja, u prvo vreme, bavili su se Nemci i Mađari. U Velikom Bečkerekuu je radio izvesni stolar Fabijan čiji je nameštaj, pogotovo bojene škrinje ( devojački sanduci), tražen ne samo u gradu već i po široj okolini.
Odlomak preuzet iz knjige „Banat je kao priča", Zrenjanin 2011.
Autor : Mr Rajka Grubić
