Srce Šumadije - Kragujevac nekad i sad

Srce Šumadije - Kragujevac nekad i sad

U prvoj prestonici moderne Srbije, Kragujevcu po prvi put u istoriji osnovani se: prve novine – Novine srbske, prvi sud - Sud kragujevački 1820., prva apoteka 1822., prvi muzički orkestar - Knjažesko – serbska banda 1831., prva gimnazija 1833., prva štamparija 1834., prvo pozorište - Knjažesko – serbski teatar 1835., Licej – prva visokoškolska ustanova 1838., prva galerija slika, prvi muzej i prva biblioteka, pa Kragujevac s ponosom i pravom, ali bez sujete, nosi epitet u svemu prvi.

Prema arheološkim nalazima na području Kragujevca i njegove okoline postojala su ljudska naselja jos u praistoriji. U vreme Rimljana je na teritoriji Šumadije postojalo naselje koje zbog bujnih bukovih šuma dobilo naziv Mezija, na ilirskom - bukovina, a kasnije Šumadija. Naselje je postojalo i za vreme srpske srednjevekovne države ali nikada nije dostiglo nivo grada. Posle propasti srpske države cela Šumadija je bila gotovo pusta. Prvi pisani dokument o Kragujevcu je turski popis - tafudefter iz 1476. godine u kom se grad pominje kao Karagovindža, trg sa 32 kuće, turska palanka sa kaldrmisanim ulicama, ćepencima, sarajima i džamijom, naselje na putu beogradskom, udaljeno od Carigrada 19 dana, u kom nije bilo hrišćanskog stanovništva. U drugoj polovini XV veka Turci podižu novo naselje za potrebe turskog stanovništva u rangu kasabe na levoj obali reke Lepenice. Naselje se sastojalo od čaršije, trgovačkog dela i mahale, stambenog dela. Turski geograf i putopisac iz prve polovine XVII veka, Hadži Kalfa, Kragujevac pominje i kao Karađofču. U to vreme srpski živalj živi iznad gradskih naselja i bavi se zemljoradnjom, zanatstvom i trgovinom. Krajem XVII veka su izgrađeni: kamena džamija, Muselimov konak i dva karavan-saraja na prostoru današnjeg centra grada. Sve do ustanaka u XIX veku, većinu stanovnika čine Turci, izuzev za vreme dve austrijske uprave1689 -1690. i 1719 – 1738. godine, kada je došlo do znatnog doseljavanja hrišćanskog stanovništva. Šanac Kragujevca je za vreme austrijske vlasti bio centar kragujevačkog distrikta i komandanture srpske milicije za ceo južni front pa je došlo do izgradnje odbrambenih bastiona u stilu zapadnoevropskih utvrdjenja. U Prvom srpskom ustanku Karađorđe Petrović je oslobodio Kragujevac 5.aprila 1804.godine. Posle propasti ustanka 1813.godine u Srbiju i Kragujevac ponovo se vraćaju Turci. Konačno je oslobođen turskog ropstva 1815.godine. Od 1818. god. kada je vodja Drugog srpskog ustanka knez Miloš Obrenović preneo u njega svoju prestonicu počinje procvat Kragujevca. Povoljan geografski položaj i nacionalno homogeno stanovništvo, za razliku od Beograda u kome je bila turska uprava, naveli su kneza Miloša da u Kragujevcu uspostavi državni centar sa svim potrebnim pravnim i administrativnim organima.

kragujevac stara crkva 02

 Uspostavljajući novu državu, knez Miloš Obrenović je izgradio i novi Kragujevac. Knez je izgradio novi gradski centar, današnji Milošev venac, oko koga se razvijao novi Kragujevac, koji je rastao po broju stanovnika i po teritoriji i u to doba imao 193 kuće. da bi već 1832. godine varoš imala 600 kuća i više od 2 000 stanovnika. Kragujevac je prvi kulturno-prosvetni centar Kneževine. Od 1807. godine postoji osnovna škola za mušku decu. 1833. godine je osnovana Gimnazija, Licej - preteča univerziteta u Beogradu 1838, prve više škole u Srbiji, Opšta zanatska škola 1845., Vojnozanatlijska škola 1845. i Učiteljska škola 1870. godine. Od 1891. godine u Kragujevcu radi i Viša ženska škola za više vaspitanje ženske dece, a pri ovoj školi je 1903. godine otvorena Ženska učiteljska škola. Joakim Vujić, slavenoserbski spisatelj, po dolasku u Kragujevac 1835. godine je osnovao stalno pozorište Knjaževsko srbski teatar. U to vreme predstave nisu bile javne, priređivane su za kneza, njegovu porodicu i goste. Glumci su bili mladi činovnici i đaci koji su igrali i ženske uloge. Predstave je pratila Knjaževsko-srbska banda pod rukovodstvom njenog osnivača i kapel-majstora Josipa Šlezingera. Prva apoteka u Kragujevcu otvorena je 1822. godine u prizemlju knjaževskog konaka, a služila je knezu i njegovoj sviti odakle je 1836. godine prebačena u varoš i kao državna apoteka snabdevala sve žitelje grada. Prva sudska ustanova u Srbiji, Sud kragujevački, osnovan je 1820. godine. U njemu se sudilo za sitnije krivice, a sudilo se po zdravom razumu pošto nije bilo pisanih zakona. Teže krivice su slate knezu na presudu.

U Kragujevcu su na skupštinama 1830. i 1835. godine objavljeni hatišerfi kojima je Srbija postala autonomna kneževina pod vrhovnom vlašću Turaka, a pod zaštitom Rusije. Na skupštini održanoj na Sretenje, 15. februara 1835. godine, donet je Ustav nazvan Sretenjski.

Preseljenjem prestonice Srbije u Beograd, 1841. godine, zaustavljen je razvoj varoši, jer odlazi veliki broj činovnika što dovodi do opadanja zanatstva i trgovine. Razvoj Kragujevca je podstaknut tek 1851. godine preseljenjem iz Beograda Topolivnice iz koje se kasnije razvio Vojnotehnički zavod. Godine 1886. Kragujevac je povezan na glavnu železničku prugu Beograd - Niš, krakom od Lapova, te je prvi voz u Kragujevac stigao 10. avgusta iste godine što je bilo dočekano svečanim pucanjem iz topova.

Pod uticajem mladih školovanih inženjera u planiranju i izgradnji grada u Kragujevcu je 1891. godine među prvim gradovima u Srbiji donet Plan regulacije varoši Kragujevac i u skladu sa njim izgrađen niz značajnih objekata: nova zgrada Gimnazije, Nova crkva, železnička stanica, železnička i putna mreža i dr. Grad je postao jak trgovački centar, često u nekim granama trgovine i ispred Beograda. U tadašnjoj poljoprivrednoj Srbiji, kao jak industrijski i trgovački centar, grad je privukao brojne doseljenike, pa je Prvi svetski rat dočekao kao treći grad po veličini u Srbiji.

kragujevac gimnazija

foto:Zoran Petrovic

U drugoj polovini XIX veka u Kragujevcu su izgrađene dve bolnice, Gradska, koja je izgorela u Prvom svetskom ratu i Vojna bolnica. Od 1904. godine Kragujevac se snabdevao pijaćom vodom iz Trmbaskih visova, tako da je bio jedan od retkih gradova u Srbiji koji je imao pijaću vodu iz vodovoda. Do Prvog svetskog rata električno osvetljenje imao je samo Vojnotehnički zavod, a kao izvori svetlosti služile su sveće, petrolejke, žižak i karbitske lampe. Varoš je noću bila osvetljavana fenjerima.

Kragujevac je bio mesto rođenja ili mesto delovanja mnogih srpskih viđenijih ličnosti, u nekoliko navrata od 1820. godine u njemu je boravio Vuk Stefanović Karadžić sa željom da doprinese kulturno - prosvetnom razvoju grada i Srbije.U gradu je delovao i Dimitrije Davidović, urednik Novina Srbskih, sekretar kancelarije Kneza Miloša; Jovan Stejić, lekar, naučnik i pisac, jedan od osnivača Društva srpske slovesnosti, preteče Srpske akademije nauka i umetnosti; Josif Pančić je živeo i radio u Kragujevcu od 1847. do 1853. godine. Svoju političku aktivnost u Kragujevcu razvija Svetozar Marković, đak Kragujevačke gimnazije i prvi socijalista u Srbiji i na Balkanu.

Početak XX veka obeležen je donošenjem vrlo ambicioznog programa Za unapređenje Kragujevca 1910.godine. Program je predviđao niz intervencija u prostornom razvoju: izgradnju infrastrukturnih mreža (ulica, vodovoda, rasvete, kanalizacije, tramvajske pruge), zgradu Opštine, niz opštinskih lokala, dom milosrđa... Balkanski ratovi, a zatim i Prvi svetski rat sprečili su ostvarenje ovog programa.
U prve dve godine Prvog svetskog rata, 1914. i 1915. godine Kragujevac je sedište najviših državnih ustanova i Vrhovne komande koja je sa savezničkim misijama bila smeštena u zgradi Okružnog suda, odakle je Vojvoda Putnik, rođeni Kragujevčanin i đak Kragujevačke gimnazije, rukovodio Kolubarskom bitkom kojom su Austrijanci proterani iz Srbije. Austrougari su bombardovali Kragujevac 27. maja 1915. godine, a Austro-Nemačke jedinice su zauzele grad 2. novembra 1915. godine.Grad je oslobođen 27. oktobra 1918. godine.

U periodu između dva svetska rata razvijan je Vojno tehnički zavod, koji je pred Drugi svetski rat, bio jedno od najveća preduzeća u zemlji i zapošljavao oko 12.000 radnika. Izgrađena su nova planska naselja Stara i Nova radnička kolonija za 30.000 radnika i članova njihovih porodica. U gradu je izgrađen niz značajnih objekata u centru, regulisano je korito Lepenice i izgrađeni novi mostovi. Železnica je nastavljena od Kragujevca prema Kraljevu. Izgrađen je moderan vodovodni sistem, grad je uključen u elektrosistem Srbije. Do Drugog svetskog rata Kragujevac je najrazvijeniji indrustrijski grad Srbije.

Nemačka vojska je 11. aprila 1941. godine okupirala Kragujevac, kada je u borbama ispaljeno nekoliko zapaljivih granata od kojih je izgoreo konak kneza Miloša.U toku rata, u borbi za slobodu, poginulo je i ubijeno više hiljada građana Kragujevca. Igrom sudbine Kragujevac je oslobođen 21.oktobra 1944. godine, tačno tri godine posle najveće tragedije u svojoj istoriji, streljanja u Šumaricama. Prostor od 352 hektara na kome se nalazi se 30 humki pretvoren je u Spomen park u znak sećanja na pale Kragujevčane.

Posle Drugog svetskog rata Kragujevac je bio jedan od najrazvijenijih privrednih, kulturnih i obrazovnih centara u Srbiji. Kragujevac je bio centar automobilske industrije sa najvećom fabrikom automobila na Balkanu i sedište niza velikih fabrika metalske i tekstilne industrije. Do naglog pada u razvoju došlo je u vreme ekonomskih sankcija koje su bile uvedene tadašnjoj SR Jugoslaviji i zbog šteta od bombardovanja NATO - a 1999. godine. Oporavak je započeo 2000. godine i od tada je grad u ponovnom razvoju.

Danas je Kragujevac četvrti grad po veličini u Srbiji, jedan od najjačih administrativnih, kulturnih, industrijskih i obrazovnih centara.
Svakog 6.maja građani Kragujevca proslavljaju gradsku slavu Svetog Đorđa. Želimo im da je još dugo u miru i prosperitetu proslavljaju sa ponosom na svoju istoriju i sa obavezom da je dostojno nastave i prenesu novim pokoljenjima.

Podeli ovu vest

28/08/2014 0 comment

Srpska Pravoslavna Crkva danas slavi  Uspenije Presvete Bogorodice, to je dan kada se Majka Božja,majka Isusa Hrista, uspela na nebo.Ovo je jedan od najvećih praznika. Čitavog života obilazila je mesta koja su je podsećala na sina,najčešće Golgotu,Vitlejem i Jeleonsku goru.Bila je u Antiohiji u poseti Svetom Ignjatiju Bogonoscu. Posetila ...

10/07/2018 0 comment

NikolaTesla, slavni srpski naučnik jedan je od najvećih svetskih genijalaca svih vremena. Možda ste se zapitali,kako je postizao vrhunsku ...

23/06/2019 0 comment

Na samo šest kilometara od Velike Plane, ušuškan u kotlini i okružen šumom, nalazi se svetinja od izuzetnog značaja za ...

19/07/2019 0 comment

Izložba „Božanska inspiracija Miroslavljevo jevanđelje“biće otvorena 20. jula u Palati u Tvrđavi Golubac u 19.00 časova. Izložba je ...

13/07/2019 0 comment

Ponuda jabuka sa srpskih voćnjaka ima tradiciju dužu od dva veka. Neke stare, autohtone vrste više ne krase naše krajeve, ali postoji ...

O Portalu

Portal koji promoviše Srbiju i njene vrednosti. Sve na jednom mestu, priča o Srbiji koju volimo, njenoj tradiciji, lepotama, ljudima i događajima.

Najnovije vesti

Newsletter

Budite u toku sa najnovijim vestima i informacijama na našem portalu!